A

Ahmet Rıza

Ahmet Rıza Biyografisi

Ahmet Rıza, İttihat ve Terakkî Cemiyeti’nin önde gelen kurucularındandır ve Auguste Comte’un pozitivizm felsefesini Türkiye’ye içeren kişidir.

Ahmet Rıza, 1858 yılında İstanbul’da doğmuştur. Babası Şura-yı Devlet ve Meclis-i Âyan üyelerinden Ali Bey, annesi ise İslamiyet’e geçmiş Avusturyalı asil bir ailenin kızı Nâile Hanım’dır. Ufak yaştan itibaren batı kültürüyle yetişen Ahmet Rıza, özel dersler aldı. Beylerbeyi Rüşdiyesi’ni bitirdikten daha sonra Mahrec-i Aklâm’a, sonra Galata Sarayı Mekteb-i Sultânîsi’nde (Galatasaray Lisesi‘nde) eğitim fark etti. Mezun olduktan sonradan bir zaman Babıali Tercüme odasında çalıştı.

Anadolu’da Konya’nın Ilgın ilçesinde sürgünde yer alan babasının yanına gittiği sırada yakından gördüğü köylünün sefaleti onu, bunun sebeplerini araştırmaya yöneltti ve ziraat eğitimi için Fransa’ya gitmeye karar verdi. Fransa’ya gitgide artarak Grignon Ziraat Mektebi’ni 1884 yılında bitirdi. Mezuniyetinden sonra ülkesine geri dönerek Ziraat ve Maarif Bakanlığı’nda devir yaptı.

Ahmet Rıza, Bursa Maarif müdürüyken 1887 yılında görevinden istifa etti. Devletin, yöneticilik hayatının şu ya da bu noktasını ıslah etmekle işin içinden çıkılamayacağını anlamış ve Fransa’ya gitmeye karar vermişti.

1889 yılında Fransız İhtilali‘nin 100. yılı sebebiyle düzenlenen sergiye bulunma üzere Paris‘e gitti ve geri dönmedi. Fransız adliyesinde tercümanlık işine girdi. Bir yana Sorbonne Üniversitesi’nde târîh-i tabîî derslerine, bir yandan da matematikçi Pierre Laffitte’in verdiği pozitivizm derslerine devam etti. Laffitte’nin bilhassa İslam ve Doğu medeniyeti hakkında düşüncelerinden etkilendi.

Société positiviste (Pozitivist Cemiyet)’in en faal üyelerinden biri haline gelen Ahmet Rıza, 1905 yılından itibaren ise pozitivizmin uluslararası planda yayılması için yerleşmiş Comité positif occidental’de (Müsbet Batı Kurulu) “Müslüman toplumların temsilcisi” olarak yer aldı.

Ahmet Rıza, Paris’teki birincil yıllarında dağıtılmış gazete ve dergilerde Osmanlı aleyhine yazılan yazılara yanıt tahsis etmek için girişimlerde bulundu. 1891 yılında Osmanlı kadınlarıyla ilgili bir konferansında “hürriyetperverâne” ifadeler kullandığı gerekçesiyle yurda dönmesi için Paris sefaretine merkezden dikte verilince ona uymadığı gibi, İstanbul’a Posta ve Telgraf Nezâreti’ne bir mektup yazarak hiçbir sıcacık cemiyete mensup olmadığını, vatan ve milletin fayda ve hukukunu müdafaa gerektiği zaman bunu Paris gazetelerinde yayımlayacağı yazılarla yapabileceğini ifade etti.

Ülkelerin ilerleme ve milletlerin geri kalma sebepleri üstünde yaptığı incelemelerini 1893 yılında lâyiha halinde Sultan Abdülhamit II’e gönderdi. Onun özendirme edici cevabı ve devam etmesini istemesi üstüne layihalar göndermeye devam etti; onu meşrutiyet rejiminin kötü bir şey olmadığına dair iknaya çalıştı.

İLGİLİ BİYOGRAFİ :   Abbas Sayar

Ahmet Rıza, Paris’teyken 1889 yılında İstanbul’da dört askeri tıbbiye öğrencisi (İbrahim Temo, Mehmet Reşit, Abdullah Cevdet ve İshak Sukutî) tarafından sabit olan İttihad-ı Osmani Cemiyeti üyeleriyle yazışmaktaydı. Cemiyetin ileri gelenleri 1892’de tutuklanıp kısa vakit daha sonra serbest bırakıldıklarında birçoğu Paris’e kaçtı. 1894’te Paris’te oluşan bu rakip Türk grubu ona cemiyete katılmasını önerince kabul etti ancak cemiyetin adının değiştirilmesini önerdi. Önerisi, cemiyetin “Nizam ve Terakkî” adını alması idi; cemiyet ad değişikliğini kabul etti ve Ahmet Rıza’nın önerdiği adı biraz değiştirerek “İttihat ve Terakkî” adını benimsedi.

Ahmet Rıza, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nde yer aldıktan sonradan yazılarına Ali Şefkati’nin Londra’da çıkarmakta olduğu İstikbal gazetesinde devam etti.

Paris sefiri Yusuf Ziya Paşa, padişahın görevlendirmesi üstüne kendisine İstanbul’a dönmesini öneri etmiş; dönerse kayda değer görevlere getirileceğini bildirmiş ise de bu teklifi ve padişahın gönderdiği 2500 altın lira ihsanı reddetti. Ahmet Rıza, Paris Jön Türk grubunun başına geçti ve İstanbul’daki cemiyetin yayın organı olan Türkçe Meşveret gazetesini ve bu gazetenin Fransızca ekini çıkarmaya başladı.

Başyazılarının tamamını Ahmet Rıza’nın kaleme aldığı, militan bir siyasî gazete olan ve fazla kısıtlı olanaklarla on beş günde bir çıkan Meşveret gazetesi, 1908’e dek aralıksız yayımlandı. Yazılarında pozitivizmin kavramlarını Osmanlı-İslam kültürü ışığında bitmiş yorumlamaya ve Osmanlı toplumunun bedel yargılarına düzenli ülkü getirmeye çalıştı.

Büyük ölçüde Ahmed Rıza’nın görüşlerini yansıtmakta olan İttihat ve Terakki’nin birincil programı başta Meşveret’in 3 Aralık 1895’te meydana çıkan ilk sayısında yer aldı.

Abdülhamit II’in baskıları sonucu Fransız hükümeti 11 Nisan 1896 tarihinde Türkçe Meşveret’i yasakladı. Bunun üstüne Ahmet Rızâ, Türkçe Meşveret’i Mayıs 1896 tarihinde İsviçre’de çıkarmaya başladı. Eylül 1897’de gazeteyi Belçika’ya nakletti.

giderken Ahmet Rıza’nın laik ve pozitivist fikirleri muhafazakâr Jön Türklerle arasının açılmasına neden olmuş ve muhafazakâr kanat Paris’e gelen Mizancı Murat’ın civarda birleşmişti. Aralık 1896’da Ahmed Rıza Bey’in yerine Murat Bey İttihat ve Terakkî Cemiyeti reisliğine getirildi; Ahmed Rıza sadece Fransızca Meşveret’in başında kaldı.

Ahmet Rıza, Türk-Yunan Harbi esnasında gazetesinde Girit İsyanı’nı destekler nitelikte yayımladığı bir yazıyı tekzibe yanaşmaması üzerine İttihat ve Terakkî Cemiyeti’nden dışlandı. Ayrıca pozitivistlerin takvimini kullanması delil gösterilerek dinsizlikle suçlandı.

İLGİLİ BİYOGRAFİ :   Alperen Duymaz

Bu dönemde Sultan Abdülhamit II’in Belçika hükümetine baskısı sonucu Türkçe Meşveret’in basılması yasaklandı; Belçika parlamentosunun şiddetli protestosuna rağmen gazete kapatıldı ve Ahmet Rıza 13 Aralık 1898’de sınır dışı edildi. Meşveret’i Türkçe yayımlamaktan vazgeçen Ahmet Rıza, Fransızcasını yayımlamayı sürdürdü.

bu arada cemiyet çöküş sürecine girmiş; İstanbul’da çoğu cemiyet üyesi tutuklanmış; Mizancı Murat ve arkadaşları ise padişahın genel affetme ilanı üzerine İstanbul’a dönmüşlerdi. Avrupa’da kalan Jön Türkler her yerde Ahmet Rıza’nın civarda toplanmaya başladılar.

1899 yılı sonunda önce Avlonyalı İsmail Kemal Bey’in ardındaki oğulları ile Prens Sabahattin ve Lütfullah Beylerle Damat Mahmut Paşa’nın Avrupa’ya kaçması ile Jön Türk hareketi canlandı. Jön Türklerin siyasî lideri olmaya yönelen Prens Sabahattin ve kardeşinin daveti üstüne 1902 Şubat’ında Paris’te Osmanlı Hürriyetperveran Kongresi (sonra I. Jön Türk Kongresi adını almıştır) toplandı. Kongrede rejimi devirme konusunda yabancı müdahalesini istek edip etmeme hususunda birbirine güçlü olarak rakip iki grup ortaya çıktı: Prens Sabahattin ve Ermeniler’den oluşan “müdahaleciler” ile azınlıkta kalan Ahmet Rıza taraftarı “adem-i müdahaleciler” Kongrenin arkasında Ahmet Rıza grubu Terakkî ve İttihat Cemiyeti’ni kurarken Prens Sabahattin grubu Girişim-i Kişiye Özel ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti’ni kurdu.

1902 Şubatında Paris’te toplanan kongrenin arkasından Ahmet Rıza grubu kendilerini “icraatçılar” şeklinde tanımlayan radikal Jön Türkler bir ittifak oluşturarak Kahire’de Şura-yı Ümmet adı bahşedilen dergiyi çıkarmaya karar verdi. 1 Temmuz 1907 tarihine değin Osmanlı idaresinin bütün protestolarına rağmen Paris’te hazırlanıp Kahire’de basılan Şûrâ-yı Ümmet’in editörlüğüne Ahmed Sâib, yayımcı yardımcılığına Mustafa Hamdi getirildi. Önemli makaleleri Samipaşazade Sezai ve Ahmet Rızâ baylar kaleme aldı.

Ahmet Rıza Bey’in kurduğu İttihat ve Terakkî Cemiyeti, 1906’da Selanik’te subay ve devlet memurlarından bir grubun kurmuş olduğu Osmanlı Bağımsızlık Cemiyeti ile birleşerek kuvvetlendi. Jön Türk hareketinin ikinci kongresi 29 Aralık 1907’de Paris’te toplandı. Şiddet taraftarları Auguste Comte’un yardımsever, evrensel kaderci felsefesini benimseyen Ahmet Rıza’nın fikrini değiştirmeyi başardılar. Kongrede tüm komiteler, devrim yapılması için terör dâhil her türlü eylemin yapılması kararını aldılar.

II. Meşrutiyet‘in bildiri edilmesiyle 25 Eylül 1908 tarihinde ülkesine döndü. 16 Ekim 1908’da Abdülhamit II göre huzura kabul edildi.

İLGİLİ BİYOGRAFİ :   Ali Türkan

8 Aralık 1908 seçimi sonucu İstanbul üyesi olarak Meclis-i Mebusan’a girdi. Meclis-i Mebusan’da oy birliği ile Meclis başkanlığına getirildi. 13 Nisan 1909 tarihinde 31 Mart Vakası sırasında ortadan kaldırılmaya çalışıldı; isyanın birincil gününde Adliye Nazırı Nazım Paşa, kendisini Ahmet Rıza zanneden isyancılar kadar öldürüldü. 1911’de Meclis Başkanlığından vazgeçti.

18 Ocak 1912 tarihinde ilk meclisin feshinden sonraki seçimlere katılmadı ve padişah kadar 18 Nisan 1912’de Âyan Meclisi üyeliğine getirildi. Bu dönemde İttihatçılar’ı sert biçimde eleştirdi. Bâb-ı Âli Baskını’ndan (23 Ocak 1913) sonradan İttihatçılar’la arası adamakıllı açıldı.

Ateşkes döneminde Sultan Vahdettin VI. Mehmet göre Âyan Meclisi reisliğine getirildi. Ateşkes devrinin hemencecik başında saltanatın çevresinde toplanıp onu takviye etmek gerektiği tezini ileri sürdü. Ayan Meclisi reisi iken vatanın kurtuluşu için meşhur Osmanlı bürokratlarını içeren Vahdet-i Millî Cemiyeti’ni kurdu. Heyet, altı aylık kısa ömrü baştan başa İstanbul’da yer alan tanıdık olmayan devletlerin sorumlularına bir muhtıra verdi ve manda konusunda görüşünü soran Amerikan heyetine mandaya taraftar olmadığını bildirdi. Bu girişimleri Ahmet Rıza’yı Damat Ferit Paşa’nın hedefi haline getirdi. 1919 Nisan’ında Ayan Reisliğinden alındı.

Milli mücadeleye yardım vermek için Mustafa Kemal Paşa’nın 22 Haziran 1919’da Havza’dan kendisine yazdığı mektup üzerine Paris’e gitti. Anadolu hareketi lehine burada bir kamuoyu oluşturmaya çalıştı. Ankara hükümetiyle anlaşmak üzere Fransız temsilcisi Franclin Bouillon’un gönderilmesinde etkisi oldu. Lozan Antlaşması‘nın imzalanmasından sonra 1926 senesinde Türkiye‘ye geri döndü.

Yaşamının son dönemlerinde Vaniköy’deki çiftliğine çekilerek siyaset hayatını bıraktı ve öbür alanda eserler yazdı.

Ahmet Rıza, 26 Şubat 1930 tarihinde İstanbul’da kaza ile düşüp kalça kemiğini kırdı; aynı gün kaldırıldığı Şişli Etfal Hastanesi’nde 72 yaşında ölmüştür. Cenazesi Kandilli Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Tarihi bir evrak niteliği içeren anıları, 1988’de Meclis-i Mebusan ve Ayan Reisi Ahmed Rıza Bey’in Anıları adıyla yayımlanmıştır.

Eserleri :
1903-1908 – Meşveret yazıları
1889 – Layihalar
Vazife ve Sorumluluk (Üç kitap içerir Padişah ve Şehzadeler, Asker, Kadın)
1897 – Tolarance Muslumane
1920 – Echos de Turquie
1907 – La Crise de I’Orient
1896-1908 – Revue Occidentale
1922 – Batının Doğu Politikasının Ahlaken İflası

Etiketler
Daha Fazla Göster

Bir cevap yazın

Göz Atın
Kapalı
Başa dön tuşu
Kapalı